اعتقادات ، به خداى بزرگ پناه مىجوييم ؟ ! 11 - از جملهء شخصيّت‌هاى بزرگى كه در اين زمينه كتاب نوشته‌اند ، سيّد بزرگوار ابو المعالى محمد بن احمد بن عبد اللّه حسنى « 1 » است وى در سال 475 كتابى در شرح و بيان ملك و اديان به فارسى تأليف كرد و در آن به بيان مسلك‌هاى صوفىگرى پرداخت او مىگويد : صوفيان نام‌هاى فراوانى دارند و بنيانگذار مسلك آنان ابو هاشم كوفى است كه خود ، از هواداران بنى اميّه است . برخى از اينان ادعاى خود رهايى و غرق شدن در حق را دارند كه اين شيوه محكوم به بطلان است و قائل‌اند كه : همهء ما حق هستيم . از بايزيد بسطامى نقل كرده‌اند كه گفت : « سبحانى ، سبحانى ، ما اعظم شأنى ؛ من منزّه‌ام ، من منزّه‌ام ، داراى چه مقام و رتبه والايى هستم » و اين سخنان كفرآميز را به نفى وجودش تأويل و توجيه كرده‌اند و حسين بن منصور حلّاج نيز از همين طبقه است كه ادعاى خدايى كرده و بزرگترين عبادات و طاعات اين افراد ، انديشه و تفكّر است و آن را بر نماز واجب ترجيح مىدهند و براى رياضت كشيدن ، خويشتن را به رنج وامىدارند . برخى از آنان بدين جهت كه كارهاى خويش را آشكارا انجام مىدهند تا مورد نكوهش مردم قرار گيرند ملاميه ناميده مىشوند اينان با گوش دادن به ساز و آواز به هوسرانى پرداخته و مات و مبهوت گشته و از هوش مىروند و قائل‌اند كه : در باطن ، از حق‌اند و در ظاهر از غير حق و نيز مىگويند : ما عارفيم و شعر مىسرايند و رقص و پايكوبى مىكنند و آن را شوق و اشتياق و خود را عشّاق مىنامند و در سخنانشان همه از عشق دم مىزنند و از كسب و كار و تلاش دست مىكشند و به راحت‌طلبى و تن‌آسايى مىپردازند و مدّعىاند آگاه به غيب بوده و قيافه شناسند . بعضى ديگر با ادعاى زهد و پارسايى به ازدواج تن درنمىدهند و بسيارى از عوام ساده‌لوح ، فريب آنان را خورده و به راه و رسم و شيوهء آنان ، تمايل نشان مىدهند و از خود پاكى و نظافت نمودار مىسازند و برخى درمورد بعضى ديگر احترام قائل‌اند و بعضى از آن‌ها واجبات را در سر وقت و به هنگام ، انجام مىدهند تا خود را معتقد بدان نشان دهند ، هرچند اعتقادى بدان ندارند ، شيفتهء شنيدن ساز و آوازند و خويش را به گونه‌اى كه به مرز مدهوشى رسيده‌اند ، وانمود مىكنند در صورتى كه اين عمل ، از اساس و

--> ( 1 ) . به گمان قوى نام كتاب وى « بيان الاديان » و نام نويسنده‌اش ابو المعالى محمد بن عبيد اللّه بن على بن حسن بن حسين بن جعفر بن عبيد اللّه بن حسين بن على بن ابى طالب است .